Luật quốc tịch sửa đổi của Canada theo Bill C-3 có thể đã biến bạn thành công dân Canada theo huyết thống. Nhưng nếu người cha, người mẹ hay ông bà là mắt xích nối bạn với Canada lại là người bạn không còn liên lạc thì sao? Câu trả lời: rạn nứt gia đình không làm mất quyền quốc tịch. Nếu đáp ứng điều kiện theo Bill C-3, có thể bạn đã là công dân Canada. Điều thay đổi chỉ là cách bạn chứng minh với IRCC, cơ quan Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada.
Hoàn cảnh mỗi người mỗi khác: có người nhiều năm không nói chuyện với cha, có người bị tách khỏi cả một bên họ hàng sau mâu thuẫn gia đình, có người mà cụ là người Canada đã mất từ lâu, mang theo mọi hiểu biết về gốc gác của mình.
Không cần chữ ký của người thân, nhưng phải đủ giấy tờ từng thế hệ
Để xác nhận tư cách công dân, bạn nộp đơn xin giấy chứng nhận quốc tịch (mẫu CIT 0001) kèm hồ sơ chứng minh. Mẫu đơn không yêu cầu gì từ người thân mà quyền quốc tịch của bạn dựa vào: không cần họ ký, không cần họ đồng ý, cũng không cần họ giúp điền đơn.
Phần khó nằm ở giấy tờ. IRCC muốn thấy một chuỗi hồ sơ liền mạch nối bạn với tổ tiên người Canada, không thiếu thế hệ nào ở giữa. Trên thực tế, mỗi người trong dòng dõi, từ bạn cho đến chính người thân mang quốc tịch Canada, đều cần có giấy khai sinh.
Các giấy khai sinh này phải ghi tên cha mẹ của người đó, vì quan hệ cha mẹ – con cái chính là sợi dây nối các thế hệ. Bản khai sinh đầy đủ (long-form) thường có thông tin này, còn bản rút gọn (short-form) thường không. IRCC cũng yêu cầu giấy tờ phải do cơ quan cấp gốc phát hành. Tại Canada, đó là văn phòng hộ tịch (vital statistics) cấp tỉnh hoặc vùng lãnh thổ, cơ quan đăng ký dân sự hoặc lưu trữ.
Bốn cách lấy giấy tờ khi không thể nhờ người thân
Thứ nhất, hỏi văn phòng hộ tịch xem họ chấp nhận gì. Nếu người cha mẹ hoặc ông bà của bạn sinh trong khoảng một thế kỷ trở lại, hãy bắt đầu từ văn phòng hộ tịch của tỉnh hoặc vùng lãnh thổ nơi họ sinh ra. Đây cũng là chỗ việc mất liên lạc gây trở ngại thật sự. Hồ sơ khai sinh của người còn sống được bảo vệ quyền riêng tư và các tỉnh giới hạn người được phép xin. Ở nhiều nơi, cha mẹ có thể xin giấy khai sinh của con, nhưng con đã trưởng thành không phải lúc nào cũng xin được giấy khai sinh của cha mẹ.
Kể cả khi tỉnh cho phép, bạn có thể phải chứng minh mình có lợi ích chính đáng liên quan đến hồ sơ, hoặc đang là người đại diện được ủy quyền của người đó. Quy định mỗi tỉnh mỗi khác, nên hãy liên hệ văn phòng trước khi nộp đơn và hỏi rõ họ chấp nhận loại bằng chứng nào từ bạn.
Thứ hai, hỏi những người họ hàng khác cùng nhánh Canada. Người bạn mất liên lạc chưa chắc là người duy nhất giữ giấy tờ. Anh chị em, cô dì chú bác hay anh chị em họ cùng là hậu duệ của tổ tiên người Canada đó có thể đã có sẵn giấy chứng nhận, hoặc đã xin giấy tờ cho hồ sơ quốc tịch của chính họ. Một người anh họ đã nộp đơn có thể giúp bạn bớt hàng tháng tìm kiếm. Dù không đưa được bản gốc, họ có thể biết chính xác ngày tháng, giáo xứ hay số đăng ký để bạn tự đặt xin.
Thứ ba, tìm trong kho lưu trữ của tỉnh với hồ sơ cũ. Khi hồ sơ khai sinh đủ lâu năm, tỉnh sẽ chuyển nó vào kho lưu trữ. Lúc đó hồ sơ thường được mở cho công chúng phục vụ nghiên cứu gia phả, và các quy định chặt về người được xin không còn áp dụng. Mốc thời gian khác nhau giữa các tỉnh; ví dụ ở Quebec, hồ sơ cũ hơn khoảng 100 năm được chuyển sang kho lưu trữ của tỉnh. Nhiều kho lưu trữ cho tra cứu chỉ mục trực tuyến trước khi đặt xin, hoặc bạn có thể gửi email, gọi điện nhờ nhân viên tìm giúp một hồ sơ cụ thể.
Thứ tư, lưu lại mọi nỗ lực và dùng nguồn phụ để bổ trợ. Các nền tảng gia phả, dữ liệu điều tra dân số, sổ sách nhà thờ và cây gia phả giúp bạn điền tên, ngày tháng, địa điểm còn thiếu. Khi thật sự không thể lấy được giấy khai sinh, IRCC cũng chấp nhận một số giấy tờ thay thế như giấy rửa tội hoặc hồ sơ sinh tại bệnh viện, miễn là chúng do cơ quan gốc cấp.
Tuy vậy, bằng chứng bổ sung chỉ có giá trị khi bạn chứng minh được mình đã làm hết cách để lấy hồ sơ chính trước. Tự nó không đủ để chứng minh quyền quốc tịch. Vì thế, hãy giữ lại mọi dấu vết: email gửi văn phòng hộ tịch, thư từ chối và thư xác nhận không có hồ sơ (no-record letter). IRCC yêu cầu người nộp đơn giải thích bằng văn bản vì sao thiếu giấy tờ, và viên chức xét duyệt sẽ quyết định bằng chứng của bạn đã đủ hay chưa.
Nếu người thân đã qua đời, việc xin giấy khai sinh của họ ở nhiều tỉnh thường dễ hơn, vì quy định quyền riêng tư với người đã mất thường lỏng hơn và người thân trực hệ như con cái thường đủ điều kiện nộp đơn. Bạn vẫn cần đủ thông tin để tìm hồ sơ: họ tên đầy đủ, ngày sinh và nơi sinh. Giấy chứng tử cũng hữu ích, vì nó xác nhận việc qua đời và có thể ghi nơi sinh cùng tên cha mẹ của người đó.
Điều cần nhớ: bạn không cần sự hợp tác của người thân để nộp đơn, nhưng phải tự gom đủ giấy khai sinh có tên cha mẹ cho từng thế hệ, ưu tiên bản do cơ quan gốc cấp. Hãy hỏi trước quy định của văn phòng hộ tịch từng tỉnh và lưu lại mọi thư từ trao đổi, vì đó là cơ sở để IRCC cân nhắc khi hồ sơ thiếu giấy tờ. Những trường hợp liên quan đến mất liên lạc, nhận con nuôi hay hồ sơ không đầy đủ có thể khá phức tạp.
