Hội đồng Tị nạn và Di trú Canada (IRB) sẽ áp dụng quy định mới về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong các phiên điều trần di trú và tị nạn, có hiệu lực từ ngày 7/9/2026.

Theo Thông báo thực hành mới do Chủ tịch IRB Manon Brassard ký ngày 10/7/2026, các bên tham gia tố tụng trước Hội đồng sẽ bị cấm sử dụng AI để tạo ra hoặc thay đổi về cơ bản bằng chứng cá nhân, bao gồm bản tường trình căn cước (Basis of Claim), bản khai có tuyên thệ và lời khai nhân chứng.

Một số hình thức sử dụng AI khác sẽ phải tuân thủ nghĩa vụ khai báo bắt buộc, trong đó có AI tạo hoặc thay đổi về cơ bản nội dung trong tài liệu nộp cho IRB. Việc sử dụng AI hỗ trợ dịch thuật hoặc phiên âm luôn phải được công bố.

Thông báo thực hành áp dụng cho cả bốn phân ban của IRB: Phân ban Bảo vệ người tị nạn, Phân ban Phúc thẩm người tị nạn, Phân ban Di trú và Phân ban Phúc thẩm di trú. Điều này có nghĩa các quy định bao trùm các vụ việc như đơn bảo vệ người tị nạn, kháng cáo tị nạn, kháng cáo di trú, kháng cáo bảo lãnh, kháng cáo nghĩa vụ cư trú, kháng cáo lệnh trục xuất, phiên điều trần về khả năng được phép nhập cảnh, xem xét tạm giữ và các vấn đề khác thuộc thẩm quyền của IRB.

Cần phân biệt rõ: đây là các quy định cho tố tụng trước tòa án di trú và tị nạn độc lập của Canada, không phải quy định AI áp dụng chung cho mọi hồ sơ di trú Canada. Thông báo thực hành không tự động áp dụng cho hồ sơ Express Entry, đơn xin giấy phép du học, giấy phép lao động, thị thực thăm thân hoặc đơn xin quốc tịch nộp cho Bộ Di trú, Người tị nạn và Quốc tịch Canada (IRCC). Đây là các quy trình riêng do IRCC xử lý, không thuộc IRB.

Những điều cấm và nghĩa vụ khai báo

Quy định quan trọng nhất là từ ngày 7/9, các bên không được dùng AI để tạo hoặc thay đổi về cơ bản nội dung phản ánh bằng chứng của một người. IRB nêu rõ các tài liệu như bản tường trình căn cước, bản khai có tuyên thệ và lời khai nhân chứng phải dựa trên hiểu biết và trải nghiệm của chính người đó. Các hành vi bị cấm bao gồm: dùng AI để soạn thảo bản tường trình căn cước, bản khai hoặc lời khai nhân chứng; dùng AI để viết lại câu chuyện của một người; dùng AI để tạo hoặc chỉnh sửa ảnh, video, ảnh chụp màn hình hoặc bằng chứng hỗ trợ khác.

Quy định này đặc biệt quan trọng trong tố tụng tị nạn, vì bản tường trình căn cước là tài liệu nền tảng của đơn bảo vệ người tị nạn, ghi lại lời kể cá nhân của người xin tị nạn về lý do họ cần được bảo vệ, những trải nghiệm, nỗi sợ bị đàn áp và các sự kiện cụ thể đưa họ đến Canada. Thành viên Hội đồng có thể xem xét sự không nhất quán giữa bản tường trình căn cước, lời khai tại phiên điều trần và các bằng chứng khác khi đánh giá độ tin cậy. Nếu AI tạo hoặc viết lại về cơ bản bản tường trình thay vì dựa trên hiểu biết và trải nghiệm của người xin tị nạn, hành vi này sẽ vi phạm Thông báo thực hành mới và có thể dẫn đến các hậu quả mà IRB đưa ra.

Thông báo thực hành không cấm mọi trợ giúp công nghệ. Các chức năng hỗ trợ nhỏ như kiểm tra chính tả, sửa ngữ pháp và định dạng vẫn được phép, miễn là các công cụ đó không tạo ra bằng chứng hoặc thay đổi về cơ bản nội dung. IRB không đặt ra ngưỡng cụ thể về số từ hoặc tỷ lệ phần trăm cho khái niệm “thay đổi về cơ bản”. Tiêu chí là AI có tạo ra nội dung hoặc thay đổi về cơ bản cách diễn đạt hoặc nội dung hay không.

Nếu AI được sử dụng để tạo hoặc thay đổi về cơ bản văn bản trong tài liệu nộp cho IRB, bên nộp phải bao gồm một bản khai trong tài liệu, xác nhận AI đã được dùng để tạo hoặc thay đổi về cơ bản văn bản, toàn bộ nội dung do AI tạo đã được một cá nhân có tên xem xét và xác minh, và tính xác thực của các án lệ hoặc nguồn pháp lý được viện dẫn đã được kiểm tra. Không cần khai báo cho các chức năng hỗ trợ nhỏ như kiểm tra chính tả, sửa ngữ pháp hoặc định dạng, miễn là chúng không tạo hoặc thay đổi về cơ bản nội dung. Các bên có thể cung cấp thêm thông tin về phần mềm AI đã dùng, lý do sử dụng và phạm vi sử dụng, nhưng đây là tùy chọn.

Việc sử dụng AI cho dịch thuật hoặc phiên âm phải luôn được công bố. Các quy tắc của phân ban IRB đã yêu cầu tài liệu dịch phải kèm theo bản khai của người dịch. Nếu AI hỗ trợ dịch thuật, người dịch phải công bố điều đó trong bản khai. AI dịch thuật không bị cấm, nhưng không loại bỏ yêu cầu phải có người dịch chịu trách nhiệm về tính chính xác của tài liệu.

IRB cũng yêu cầu xác minh có hệ thống các nguyên tắc pháp lý và trích dẫn án lệ bằng các nguồn đáng tin cậy như cơ sở dữ liệu pháp lý, trang web chính phủ, nhà xuất bản thương mại phổ biến và các dịch vụ công đáng tin cậy như CanLII. Bản tóm tắt do AI tạo không được coi là nguồn đầy đủ để xác minh thẩm quyền pháp lý.

Các bên phải sẵn sàng giải thích cách họ đã sử dụng AI trong quá trình tố tụng khi được yêu cầu, và phải chứng minh được tính xác thực, chính xác của tài liệu. IRB cũng yêu cầu không nhồi nhét tài liệu bằng thông tin do AI tạo không liên quan đến tình tiết cụ thể của vụ việc, với thông điệp rõ ràng rằng tài liệu dài hơn không tự động có giá trị thuyết phục hơn. Thông báo thực hành dẫn án lệ Messa c. Canada (Citoyenneté et Immigration), 2025 CF 1557 về vấn đề này.

IRB cảnh báo các bên thận trọng khi sử dụng công cụ AI vì một số công cụ không có tính năng bảo mật đủ mạnh để bảo vệ thông tin nhạy cảm. Điều này đặc biệt quan trọng trong các vụ tị nạn, di trú, tạm giữ và các vụ có bằng chứng cá nhân hoặc nhạy cảm, khi người xin tị nạn có thể tiết lộ chi tiết về đàn áp, bạo lực hoặc hoàn cảnh cá nhân có thể gây rủi ro cho họ hoặc gia đình nếu thông tin bị lộ qua nền tảng AI không an toàn.

Hậu quả khi không tuân thủ

Nếu không tuân thủ, IRB có thể từ chối nhận tài liệu hoặc không sử dụng tài liệu đó; đưa ra suy luận tiêu cực về độ tin cậy của bằng chứng; thông báo cho cơ quan quản lý chuyên môn về hành vi của luật sư theo Chính sách của IRB về việc tiết lộ thông tin liên quan đến hạnh kiểm của đại diện được ủy quyền; hạn chế hoặc cấm luật sư xuất hiện trước IRB; hoặc thực hiện các biện pháp khác cần thiết. Đây là các biện pháp tiềm năng tùy theo tình huống, không phải mọi vi phạm đều tự động dẫn đến mọi hậu quả. Các hậu quả ảnh hưởng đến luật sư hoặc đại diện được ủy quyền, như chuyển hồ sơ đến cơ quan quản lý chuyên môn hoặc hạn chế xuất hiện trước IRB, nhắm vào luật sư. Người xin tị nạn tự đại diện thông thường sẽ không bị báo cáo cho cơ quan quản lý chuyên môn, nhưng IRB vẫn có thể từ chối hoặc không sử dụng tài liệu và đưa ra suy luận tiêu cực về độ tin cậy của bằng chứng.

Quy định mới áp dụng cho tất cả các vụ việc trước bốn phân ban của IRB từ ngày 7/9. Trước ngày này, Thông báo thực hành đã được ban hành nhưng chưa có hiệu lực. Các nghĩa vụ pháp lý và thủ tục hiện có về việc không được làm giả bằng chứng hoặc nộp thông tin sai lệch vẫn tiếp tục được áp dụng.

Những đối tượng cần đặc biệt lưu ý gồm: người xin tị nạn đang chuẩn bị hoặc sửa bản tường trình căn cước; người kháng cáo quyết định tị nạn lên Phân ban Phúc thẩm người tị nạn; người kháng cáo di trú, bao gồm kháng cáo bảo lãnh, lệnh trục xuất hoặc nghĩa vụ cư trú; người tham gia phiên điều trần về khả năng được phép nhập cảnh hoặc bị xem xét tạm giữ; luật sư di trú và nhà tư vấn di trú đại diện cho thân chủ trước IRB; các đại diện được ủy quyền khác; người tự đại diện chuẩn bị và nộp tài liệu; và người dịch chuẩn bị tài liệu dịch cho IRB, phải công bố mọi hỗ trợ AI trong bản dịch.

Điểm mấu chốt là phân biệt giữa việc sử dụng AI hỗ trợ hợp pháp như kiểm tra chính tả, sửa ngữ pháp và việc tạo hoặc thay đổi về cơ bản bằng chứng cá nhân bị cấm.