Từ ngày 15 tháng 12 năm 2025, luật quốc tịch Canada thay đổi theo hướng mở rộng đáng kể diện được nhận quốc tịch theo dòng dõi. Theo quy định mới, nhiều người Mỹ có một tổ tiên là người Canada có thể đã là công dân Canada mà không hề biết. Họ không phải thi ngôn ngữ, không làm bài kiểm tra kiến thức, cũng không cần tuyên thệ. Họ vẫn giữ quốc tịch Mỹ, và nếu tiếp tục sống ở Mỹ thì cũng không phát sinh nghĩa vụ thuế tại Canada.

Lễ Tạ ơn của Mỹ ngày 26 tháng 11 năm 2026 là dịp Tạ ơn đầu tiên kể từ khi luật đổi. Đây cũng là lúc nhiều gia đình quây quần, kể chuyện ông bà, quê gốc, nên là cơ hội tốt để dò lại xem trong dòng họ có ai từng là người Canada hay không.

Ai đủ điều kiện

Chỉ cần một người Canada trong dòng trực hệ là đủ. Có hai điều kiện:

• Bạn sinh trước ngày 15 tháng 12 năm 2025.
• Dòng trực hệ của bạn nối được tới một tổ tiên là người Canada.

Luật không giới hạn tổ tiên đó cách bạn bao nhiêu thế hệ. Dòng trực hệ là chuỗi từ bạn lên cha mẹ, ông bà, cụ và xa hơn nữa, mỗi người là con của người phía trên. Cô dì, chú bác hay anh chị em họ không thể truyền quốc tịch cho bạn. Người tổ tiên ở đầu dòng được tính nếu sinh ra tại Canada, hoặc nhập tịch Canada trước khi sinh ra người con kế tiếp trong dòng của bạn.

Càng lùi xa trong cây gia phả, số người có thể truyền quốc tịch càng nhiều: mỗi người có 4 ông bà, 8 cụ, và lùi sáu thế hệ là 64 tổ tiên. Chỉ cần một trong số đó là người Canada. Gốc gác Canada ở Mỹ cũng phổ biến hơn nhiều gia đình nghĩ: theo nghiên cứu năm 1943 của nhà thống kê dân số Leon Truesdell, vào khoảng năm 1900, cứ năm người sinh ra ở Canada thì có khoảng một người đang sống tại Mỹ, chưa kể nhiều đợt di cư sau đó trong thế kỷ 20.

Để xác nhận quốc tịch, người đó nộp đơn xin giấy chứng nhận quốc tịch (citizenship certificate) lên Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada (IRCC). Có giấy này rồi thì có thể nộp đơn xin hộ chiếu Canada trực tiếp. Anh chị em ruột chung dòng trực hệ, còn anh chị em họ có thể chung tổ tiên, nên một hồ sơ được xác nhận có thể giúp nhiều người trong họ.

Dấu vết gốc Canada nằm ở đâu

Chuyện kể trong gia đình. Những câu như mùa hè đi “lên phía bắc”, ông bà “về quê trên ấy”, hay cách gọi ông bà là Mémère, Pépère đều có thể là gợi ý. Có người là “em bé biên giới”, sinh ở bệnh viện Canada ngay bên kia đường biên. Cũng có gia đình chỉ đi qua Canada: một cụ gốc Ba Lan, Ireland hay nơi khác có thể đã nhập tịch Canada rồi mới sang Mỹ. Người này được tính như người sinh tại Montreal, miễn là nhập tịch trước khi sinh người con kế tiếp trong dòng.

Món ăn cũng có thể gợi chuyện: gia đình gốc Newfoundland hay nấu Jiggs dinner (món hầm thịt muối) thay cho gà tây, người Ontario làm bánh butter tart, còn gia đình gốc Quebec và vùng Đại Tây Dương thường chuộng bánh táo hơn bánh bí ngô. Món ăn không chứng minh được gì, nhưng là cớ để hỏi công thức từ đâu ra.

Một số dòng họ gắn với Đường sắt Ngầm (Underground Railroad). Người da đen thoát khỏi chế độ nô lệ đã lập các khu định cư ở vùng nay là Ontario, trong đó có Buxton, gần Chatham. Khi Nội chiến Mỹ nổ ra, 70 người đàn ông ở Buxton xuống phía nam chiến đấu cho phe Liên bang và nhiều người ở lại. Theo Bảo tàng Nhập cư Canada tại Pier 21, khoảng hai phần ba người tị nạn da đen ở Canada đã trở lại Mỹ sau khi chế độ nô lệ bị bãi bỏ. Nếu chuyện gia đình nhắc tới Chatham, Buxton, Windsor hay Amherstburg, điều quan trọng là có người thân sinh ra ở đó nằm trong dòng trực hệ. Những dòng này thường lùi về thế kỷ 19 nên khá phức tạp.

Người thân từng tìm hiểu trước có thể giúp tiết kiệm nhiều thời gian. Anh chị em đã có giấy chứng nhận quốc tịch nghĩa là phần lớn công việc đã xong. Người từng bị từ chối trước tháng 12 năm 2025 do giới hạn thế hệ thứ nhất theo luật cũ nay có thể đủ điều kiện. Người lớn tuổi nhất mỗi bên họ, người hay ghi chép gia phả, người từng dọn nhà ông bà, cùng Kinh Thánh gia đình, giấy rửa tội và các hộp giấy tờ cũ thường là nguồn thông tin tốt nhất.

Họ tên. Họ có thể đã bị đổi khi gia đình sang Mỹ: Leblanc thành White, Boisvert thành Greenwood, Roy thành King. Các gia đình Pháp-Canada còn dùng “dit name”, một họ thứ hai để phân biệt những nhà trùng họ trong cùng làng; một tổ tiên tên Roy dit Desjardins có thể để lại con cháu mang họ Roy, Desjardins hoặc cả hai. Các họ Scotland như MacDonald ở Cape Breton, hay họ Acadia như Thibodeau, Cormier cũng là dấu hiệu. Họ tên chỉ là lý do để tìm, không phải bằng chứng. Họ thời con gái của bà, kèm các cách viết khác, thường là chi tiết hữu ích nhất.

Nơi sinh sống. Theo nhà nhân khẩu học Yolande Lavoie, khoảng 900.000 người Pháp-Canada rời Quebec sang Mỹ từ năm 1840 đến 1930, nhiều người tới các thị trấn nhà máy như Lowell, Lewiston, Manchester, Woonsocket và Fall River. Một số khu vực đáng chú ý khác:

• Vùng Maritimes: người Nova Scotia, New Brunswick, Đảo Hoàng tử Edward, Cape Breton và cả Newfoundland đổ về vùng Boston, nơi họ gọi là “Boston States”; tàu hơi nước chạy từ Yarmouth, Nova Scotia.
• Michigan: nhiều người Ontario làm ở các trại gỗ và xưởng cưa tại Saginaw, Bay City, Alpena, và định cư ở Detroit, bên kia sông là Windsor.
• Illinois: thập niên 1830, thương nhân buôn lông thú gốc Quebec Noël LeVasseur lập nghiệp ở Bourbonnais Grove, phía nam Chicago, rồi về Quebec đưa các gia đình sang làm nông dọc sông Kankakee.
• Bắc Maine: các thị trấn Madawaska và Fort Kent thuộc thung lũng St. John có chung dòng họ với New Brunswick bên kia sông.
• Ngoài ra còn miền bắc bang New York, California, Florida và Gloucester, Massachusetts.

Câu hỏi nên đặt ra là gia đình sống ở đâu trước nơi hiện tại và chuyển đi khi nào, để thu hẹp việc tìm kiếm về một lần di cư cụ thể và biết cần giấy tờ gì.

Giấy tờ. Cuộc điều tra dân số Mỹ năm 1900 hỏi người sinh ở Canada hoặc Newfoundland là gốc Anh hay gốc Pháp, rồi ghi “Canada English” hoặc “Canada French” ở cột nơi sinh. Các bản chỉ mục trực tuyến thường rút gọn thành “Canada”, nên xem ảnh trang gốc sẽ rõ hơn; nhãn này chỉ nguồn gốc, và người sinh ở Newfoundland cũng có thể được ghi dưới nhãn đó. Kế đến là hồ sơ biên giới: từ năm 1895 đến 1954, Mỹ lưu danh sách người nhập cảnh từ Canada gọi là St. Albans lists, bao quát toàn tuyến biên giới dù mang tên một địa danh; Detroit có hồ sơ riêng từ năm 1906 đến 1954. Phần lớn người sinh ở Canada không xuất hiện trong các danh sách này trước cuối năm 1906. FamilySearch cho tra cứu miễn phí cả hai bộ hồ sơ.

Lợi ích của hộ chiếu Canada. Canada cho phép đa quốc tịch và luật Mỹ cũng không buộc phải chọn, nên người được xác nhận giữ hộ chiếu Mỹ và có thêm hộ chiếu Canada. Cơ quan Thuế Canada (CRA) đánh thuế thu nhập theo nơi cư trú chứ không theo quốc tịch, nên sống ở Mỹ thì việc trở thành công dân Canada tự nó không tạo ra khoản thuế nào ở Canada; dù vậy, Canada vẫn có thể đánh thuế thu nhập phát sinh tại Canada, như tiền cho thuê bất động sản. Công dân Canada được sống và làm việc tại Canada mà không cần giấy phép. Tính đến tháng 10 năm 2026, Henley Passport Index xếp hộ chiếu Canada thứ 7 thế giới, hộ chiếu Mỹ thứ 10. Qua chương trình International Experience Canada (IEC), công dân Canada từ 18 đến 30 hoặc 35 tuổi có thể sống và làm việc tại hơn 35 quốc gia và vùng lãnh thổ, nhiều nơi ở châu Âu; giới hạn tuổi và điều kiện tùy từng nước.

Con của người được xác nhận, nếu sinh trước ngày 15 tháng 12 năm 2025, có thể nộp chung trong cùng hồ sơ. Với trẻ sinh ở nước ngoài sau mốc này, cha hoặc mẹ cũng sinh ở nước ngoài phải chứng minh đã có mặt thực tế tại Canada 1.095 ngày trước khi trẻ ra đời.

Người đọc cần lưu ý: những dòng họ đi qua một tổ tiên sinh trước năm 1947, hoặc qua người thân đã mất trước ngày 15 tháng 12 năm 2025, thường phức tạp hơn. Tài liệu IRCC công bố theo yêu cầu tiếp cận thông tin cho thấy cơ quan này đã tạm dừng xử lý một số hồ sơ dạng này, vì vậy cần chuẩn bị giấy tờ kỹ và cân nhắc tìm hỗ trợ pháp lý khi trường hợp của mình rơi vào nhóm này.