Trong lúc Canada tiếp tục siết các chương trình nhập cư, vẫn có một nhóm không phải lo chỉ tiêu hay điểm số: người Mỹ có tổ tiên là công dân Canada. Theo luật hiện hành, họ có thể đã là công dân Canada mà không biết. Việc cần làm chỉ là chứng minh điều đó.

Ngày 5 tháng 11 năm 2026, cùng lúc với ngân sách liên bang, chính phủ Canada trình Quốc hội Báo cáo thường niên 2026 về nhập cư. Báo cáo dài hơn 60 trang, bao quát giấy phép du học, giấy phép lao động, thị thực du lịch và thường trú nhân, đồng thời liệt kê những chương trình đã bị chấm dứt, tạm dừng hoặc giới hạn số lượng. Tuy vậy, báo cáo không có dòng nào hay chỉ tiêu nào dành cho những người chứng minh quốc tịch theo huyết thống. Lý do đơn giản: luật Canada vốn đã coi họ là công dân.

Bill C-3 mở rộng quốc tịch theo huyết thống

Quốc tịch theo huyết thống nghĩa là bạn thừa hưởng quốc tịch Canada từ cha mẹ hoặc tổ tiên trực hệ. Không có giới hạn về số thế hệ mà quốc tịch có thể được truyền xuống theo dòng trực hệ.

Bước ngoặt là Bill C-3, có hiệu lực từ ngày 15 tháng 12 năm 2025. Đạo luật này bãi bỏ quy định giới hạn thế hệ thứ nhất, vốn chặn việc truyền quốc tịch sang thế hệ thứ hai sinh ra ngoài Canada. Theo Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada (IRCC), phần lớn những người sinh ra ngoài Canada có cha hoặc mẹ là công dân Canada trước mốc này giờ đã tự động là công dân. Điều này áp dụng cả khi chính cha mẹ họ cũng vừa trở thành công dân nhờ thay đổi trên, nên dòng truy xuất có thể lùi về tới ông bà, thậm chí cụ.

Người thuộc diện này không cần thư mời làm việc, không cần từng sống ở Canada, cũng không phải thi ngôn ngữ hay thi quốc tịch. Họ nộp đơn xin giấy chứng nhận quốc tịch (citizenship certificate), tức giấy tờ xác nhận mình đã là công dân Canada, rồi dùng giấy này để xin hộ chiếu Canada.

Tính đến tháng 11 năm 2026, hộ chiếu Canada xếp thứ 7 trên Chỉ số Hộ chiếu Henley, bảng xếp hạng đo số điểm đến người mang hộ chiếu có thể vào mà không cần xin thị thực trước. Hộ chiếu Mỹ đứng thứ 10. Là công dân, họ được sống và làm việc ở bất cứ đâu tại Canada. Bản thân họ hoặc con cái còn có thể đủ điều kiện tham gia chương trình International Experience Canada (IEC) để đi lại và làm việc tại 36 quốc gia và vùng lãnh thổ, với điều kiện đáp ứng giới hạn tuổi theo thỏa thuận giữa Canada với từng nước (thường là 30 hoặc 35 tuổi). Cả Canada và Mỹ đều cho phép hai quốc tịch, nên họ vẫn giữ hộ chiếu Mỹ.

Có hai điều kiện: người nộp đơn phải sinh trước ngày 15 tháng 12 năm 2025, và tổ tiên đứng đầu dòng phải là công dân Canada, thường là do sinh ra ở Canada hoặc nhập tịch. Quốc tịch chỉ truyền theo dòng trực hệ từ cha mẹ sang con. Ông bà cô chú, anh chị em họ sinh ở Canada không được tính; kết hôn với người Canada cũng không. Người được nhận nuôi đi theo một thủ tục riêng gọi là cấp trực tiếp (direct grant).

Trước khi tra cứu hồ sơ, có vài dấu hiệu gợi ý gia đình có gốc Canada:

• Họ của gia đình: các họ gốc Pháp-Canada như Tremblay, Ouellet, Roy hay Desjardins thường chỉ về phía bắc. Một số gia đình mang họ đã Anh hóa, như Leblanc thành White, Boisvert thành Greenwood. Một số khác có nguồn gốc từ “dit name”, tức họ thứ hai mà người Pháp-Canada dùng để phân biệt các nhánh trong cùng dòng họ.
• Câu chuyện gia đình: họ bị đổi khi qua biên giới, hay chuyện kể về người thân ở “phía bắc” đều đáng lần theo.
• Nơi gia đình định cư: gần 900.000 người Pháp-Canada đã chuyển đến các thị trấn dệt ở New England từ năm 1840 đến 1930. Các gia đình Cajun ở Louisiana và gia đình ở Michigan, Minnesota, Wisconsin cũng có thể có nhánh ở Canada.

Hồ sơ giấy tờ sẽ giúp xác nhận phỏng đoán. Giấy chứng tử hoặc cáo phó có thể ghi nơi sinh là “Canada”. Trong các cuộc điều tra dân số Mỹ năm 1900 và 1930, người sinh ở Canada được ghi là “Canada French” hoặc “Canada English”.

Chuẩn bị hồ sơ và thời gian chờ

Hồ sơ phải chứng minh được hai điều: tổ tiên là công dân Canada theo Luật Quốc tịch hiện hành, và mối liên hệ qua từng thế hệ giữa tổ tiên đó với người nộp đơn. Mỗi giấy tờ phải do cơ quan gốc cấp, chẳng hạn cơ quan hộ tịch hoặc văn phòng thống kê hộ tịch. Với phần lớn người nộp, bộ hồ sơ gồm:

• Giấy khai sinh có ghi tên cha mẹ, nối từng thế hệ với nhau
• Bằng chứng tổ tiên là công dân Canada, như giấy khai sinh cấp tỉnh hoặc giấy chứng nhận nhập tịch Canada
• Giấy đăng ký kết hôn hoặc giấy tờ đổi tên hợp pháp ở bất kỳ chỗ nào tên bị thay đổi
• Bản dịch của mọi giấy tờ không phải tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, kèm lời tuyên thệ của người dịch

IRCC chia giấy tờ thành hai nhóm: chính (primary) và phụ (secondary), tùy giá trị chứng cứ của từng loại. Ngay cả bản sao chính thức từ cơ quan gốc vẫn có thể bị xếp vào nhóm phụ. IRCC không chấp nhận bản dịch do người nhà thực hiện, cũng không duyệt hồ sơ chỉ dựa vào tài liệu của bên thứ ba. Các trang phả hệ có thể giúp tìm ra tổ tiên, nhưng người nộp vẫn phải lấy bản chính thức từ nơi lưu giữ hồ sơ.

Nếu một giấy tờ không còn tồn tại, người nộp phải giải thích lý do bằng văn bản và đưa ra bằng chứng đã cố gắng xin, như thư hoặc email trao đổi với cơ quan lưu trữ. Hồ sơ thiếu giấy tờ, có thay đổi tên hoặc phải lùi về từ ba thế hệ trở lên sẽ phức tạp hơn, và một số người chọn nhờ hỗ trợ chuyên môn ở giai đoạn này.

Tính đến ngày 9 tháng 10 năm 2026, IRCC ước tính thời gian xử lý đơn xin giấy chứng nhận quốc tịch là 34 tháng, với khoảng 130.700 người đang chờ kết quả. Thời gian này chỉ bắt đầu tính khi IRCC nhận được hồ sơ đầy đủ, trong khi việc chờ cơ quan lưu trữ ở Canada và Mỹ gửi giấy tờ có thể mất thêm thời gian trước khi nộp.

Điều cần lưu ý: quốc tịch theo huyết thống chỉ áp dụng cho dòng trực hệ và người sinh trước ngày 15 tháng 12 năm 2025. Với thời gian chờ khoảng 34 tháng tính từ khi hồ sơ đầy đủ được tiếp nhận, ai nghĩ mình thuộc diện này nên bắt đầu thu thập giấy tờ gốc sớm, đặc biệt nếu dòng họ trải qua nhiều thế hệ hoặc từng đổi tên.