Kể từ khi Bill C-3 có hiệu lực vào ngày 15 tháng 12 năm 2025, mỗi tháng có hàng chục nghìn người Mỹ phát hiện ra mình là công dân Canada. Không ít người trong số đó trước đây hoàn toàn không biết gia đình mình từng có gốc gác ở Canada.
Thay đổi lớn nhất nằm ở quy định về quốc tịch theo huyết thống. Trước ngày 15 tháng 12 năm 2025, quốc tịch Canada chỉ được truyền cho một thế hệ sinh ra ở nước ngoài. Quy định này thường được gọi là giới hạn thế hệ thứ nhất. Bill C-3 đã bỏ giới hạn đó. Quốc tịch vẫn chỉ truyền từ cha mẹ sang con, nên bạn cần một dòng trực hệ không đứt đoạn, trong đó mỗi người là con của người trước. Điểm khác là giờ đây dòng này không còn bị giới hạn số thế hệ. Nếu bạn sinh ra ngoài Canada trước mốc trên, có thể bạn đã là công dân Canada nhờ một chuỗi cha mẹ nối liền về tới một tổ tiên người Canada.
Rất ít yếu tố bảo đảm chắc chắn bạn có quốc tịch Canada, và kèm theo đó là hộ chiếu Canada. Tuy vậy, có những hoàn cảnh cho thấy khả năng cao hơn hẳn. Dưới đây là tám dấu hiệu đáng để ý.
Tám dấu hiệu trong lịch sử gia đình
1. Có tổ tiên sinh ra ở Canada. Đây là dấu hiệu mạnh nhất. Mỗi người có 4 ông bà và 8 cụ. Lùi xa hơn, số tổ tiên tăng gấp đôi sau mỗi thế hệ, lên tới 64 người ở đời thứ sáu tính từ bạn, và chỉ cần một người trong số đó là người Canada. Trong đa số trường hợp, sinh ra ở Canada đồng nghĩa với việc tự động có quốc tịch. Người đó rời Canada từ năm hai tuổi và không bao giờ quay lại, hay chỉ tình cờ chào đời vì mẹ đang ở Montreal tháng đó, cũng không ảnh hưởng gì.
2. Gia đình sống gần biên giới Mỹ – Canada. Biên giới hai nước từng dễ qua lại hơn nhiều người nghĩ. Các gia đình qua lại vì nhiều lý do, trong đó có công việc. Có những phụ nữ sang Canada để sinh ở các khoa sản tốt hơn, tạo nên hiện tượng được gọi là “border babies” (trẻ sinh ở vùng biên). Theo các thông tin được ghi nhận, vào thập niên 1940, khoảng một phần ba số trẻ sinh tại Bệnh viện Chipman Memorial ở St. Stephen, New Brunswick có mẹ là người Mỹ. Quê ở thị trấn biên giới không tự biến bạn thành công dân Canada, nhưng nó làm tăng khả năng có người trong dòng họ từng sống hoặc sinh ra ở Canada.
3. Mang họ gốc Pháp. Những họ dễ nhận ra là Gagnon, Tremblay, Bouchard, Ouellet, Lévesque. Khó hơn là các họ đã bị dịch sang tiếng Anh, chẳng hạn Leblanc thành White, Boisvert thành Greenwood. Một số gia đình còn bỏ bớt một nửa của họ ghép kiểu “dit”, nên tổ tiên mang họ Roy dit Desjardins có thể để lại con cháu chỉ mang họ Roy hoặc chỉ Desjardins. Cần lưu ý: họ gốc Pháp có thể chỉ cho thấy nguồn gốc từ Pháp, không phải từ Canada. Có những gia đình sang thẳng Mỹ từ Pháp mà chưa từng đi qua Quebec. Cái họ chỉ gợi ý nơi nên tìm, không phải bằng chứng.
4. Sống ở vùng New England. Đông Bắc Mỹ là nơi tập trung đông người có gốc Canada nhất nước Mỹ. Từ năm 1840 đến 1930, gần một triệu người Canada gốc Pháp đã rời Quebec xuống làm việc ở các nhà máy New England, trong làn sóng di cư được gọi là Great Hemorrhage. Con cháu họ ở lại. New Hampshire, Vermont và Maine dẫn đầu về tỷ lệ người tự khai có gốc Canada, và ở một số khu vực New England, tỷ lệ cư dân có cơ sở hợp lý để xin công nhận có thể lên tới một phần tư. Dù vậy, đây hoàn toàn không phải sự bảo đảm.
5. Ông bà hoặc người lớn tuổi trong nhà nói tiếng Pháp thành thạo. Các gia đình Canada gốc Pháp chuyển xuống phía nam thường giữ tiếng mẹ đẻ qua nhiều đời. Nếu những người lớn tuổi nhất trong nhà vẫn nói tiếng Pháp, hoặc được gọi là Mémère và Pépère thay cho grandma và grandpa, đó có thể là một manh mối. Nhưng biết tiếng Pháp không đồng nghĩa với có gốc Canada, vì dòng họ có thể đến từ Pháp hay Bỉ. Ngôn ngữ chỉ cho bạn lý do để đi tìm tổ tiên và quê gốc của họ.
6. Gia đình từng sống ở Canada. Sinh ra ở Canada không phải cách duy nhất để một tổ tiên trở thành người Canada. Một người nhập cư định cư và nhập tịch Canada cũng có giá trị ngang với người sinh ở Montreal, miễn là việc nhập tịch có hiệu lực trước khi người con kế tiếp trong dòng của bạn ra đời. Điều này mở ra khả năng cho những gia đình chỉ đi qua Canada, ví dụ một cụ ông từ Ba Lan hay Ukraine sang, sống 20 năm ở Winnipeg rồi chuyển xuống Mỹ. Tuy nhiên, sống ở Canada khác với có tư cách pháp lý tại đó. Nhiều gia đình làm vài mùa bên kia biên giới mà không bao giờ nhập tịch. Điều cần xác định là ngày tư cách công dân của người đó có hiệu lực, và mốc ấy có trước lần sinh tiếp theo hay không.
7. Người thân gần vừa được công nhận là công dân Canada. Nếu ai đó trong gia đình đã được công nhận quốc tịch thông qua một tổ tiên mà bạn cũng là hậu duệ, phần khó nhất đã được làm xong: xác định tổ tiên, tìm giấy tờ và được IRCC (Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada) chấp nhận. Giấy chứng nhận của họ cho thấy chính phủ đã công nhận tổ tiên đó là người Canada. Việc của bạn là chứng minh dòng của mình nối về cùng người đó, và phần lớn giấy tờ sẽ giống của họ. Mức độ hữu ích phụ thuộc vào quan hệ: anh chị em ruột có chung cha mẹ nên kết quả của họ là tín hiệu mạnh. Còn anh chị em họ có thể đi lên từ một người ông bà khác, tức thuộc nhánh không phải của bạn.
8. Người thân từng nộp đơn trước tháng 12 năm 2025 và bị từ chối. Có những gia đình biết rõ về tổ tiên người Canada từ lâu, đã nộp đơn và bị từ chối, thường vì giới hạn thế hệ thứ nhất. Sau khi nhận thư từ chối, hồ sơ bị cất đi và coi như khép lại. Vì Bill C-3 đã bỏ giới hạn này từ ngày 15 tháng 12 năm 2025, một hồ sơ từng bị từ chối vì lý do đó nay có thể được chấp thuận.
Điều thực sự quyết định
Không dấu hiệu nào ở trên tự nó khiến bạn trở thành công dân Canada. Để được công nhận, nhiều yếu tố phải khớp với nhau:
- Tổ tiên của bạn có thực sự mang tư cách công dân Canada hay không.
- Người đó có mang tư cách ấy vào ngày người con kế tiếp trong dòng ra đời hay không.
- Có điều gì làm đứt chuỗi ở giữa hay không.
- Luật được áp dụng thế nào ở từng thế hệ.
Nếu nhận thấy gia đình mình có một vài dấu hiệu kể trên, việc nên làm trước tiên là lập lại cây gia phả theo dòng trực hệ, xác định ngày sinh của từng thế hệ và ngày tổ tiên có quốc tịch Canada. Những mốc thời gian này mới là căn cứ để biết bạn có đủ điều kiện hay không.
