Từ ngày 15 tháng 12 năm 2025, Luật C-3 (Bill C-3) chính thức thay đổi định nghĩa ai là công dân Canada. Chỉ sau một đêm, nhiều người Mỹ vốn ít khi nghĩ đến người bà hay cụ ông gốc Canada của mình bỗng trở thành công dân song tịch Mỹ – Canada. Kể từ đó, không ít người đã lục tìm giấy khai sinh của tổ tiên, rồi nộp đơn xin giấy chứng nhận quốc tịch Canada để được hưởng đầy đủ quyền lợi của một công dân.
Luật C-3 là bản sửa đổi Luật Quốc tịch Canada (Citizenship Act). Luật này làm hai việc chính:
- Bãi bỏ giới hạn thế hệ thứ nhất (first-generation limit), quy định từng ngăn người Canada sinh ra ở nước ngoài truyền quốc tịch cho con cũng sinh ra ở nước ngoài.
- Bổ sung yêu cầu “gắn bó đáng kể” với Canada: đối với trẻ sinh từ ngày 15 tháng 12 năm 2025 trở đi, cha hoặc mẹ là công dân Canada phải từng ở Canada ít nhất 1.095 ngày trước khi đứa trẻ chào đời thì quốc tịch mới được truyền sang con sinh ở nước ngoài.
Điều ít người biết là để đi đến đạo luật này, Canada đã trải qua 16 năm tranh cãi, một vụ kiện ra tòa và một dự luật thất bại.
Từ giới hạn thế hệ thứ nhất đến phán quyết của tòa
Giới hạn thế hệ thứ nhất được đưa ra năm 2009 dưới thời chính phủ Bảo thủ. Theo quy định này, một người Canada sinh ở ngoài Canada không thể tự động truyền quốc tịch cho con nếu đứa trẻ cũng sinh ở nước ngoài.
Nguồn gốc của quy định bắt đầu từ cuộc chiến nổ ra năm 2006, khi Canada phải sơ tán hàng nghìn công dân khỏi Beirut, nhiều người trong số đó đã sống ở Lebanon nhiều năm. Giới bình luận khi ấy gọi họ là “người Canada vì tiện lợi”. Giới hạn thế hệ thứ nhất ra đời nhằm chặn việc các gia đình sống ở nước ngoài truyền quốc tịch Canada qua nhiều đời không giới hạn.
Năm 2021, một nhóm người thuộc bảy gia đình đã khởi kiện quy định này tại Tòa án Cấp cao Ontario (Ontario Superior Court of Justice). Họ cho rằng mốc giới hạn phân biệt đối xử dựa trên nơi sinh, qua đó hạn chế quyền tự do đi lại và quyền tự do cá nhân. Phụ nữ là nhóm chịu thiệt nhiều nhất, vì đôi khi họ phải sinh con ở nước ngoài vì những lý do ngoài tầm kiểm soát như công việc, học tập, chăm sóc y tế hay công việc của người bạn đời.
Ngày 19 tháng 12 năm 2023, thẩm phán Jasmine Akbarali phán quyết mốc giới hạn này vi hiến. Theo bà, quy định đã vi phạm Hiến chương Quyền và Tự do khi đối xử khác biệt giữa công dân sinh tại Canada và công dân có quốc tịch theo dòng dõi do sinh ra ở nước ngoài. Nhóm thứ hai, theo lời thẩm phán, đang giữ “một hạng công dân thấp hơn” vì không thể truyền quốc tịch cho con sinh ở nước ngoài. Tòa hủy bỏ các điều khoản liên quan và cho Ottawa thời gian sửa luật.
Từ dự luật C-71 thất bại đến Luật C-3
Tháng 1 năm 2024, chính phủ liên bang xác nhận không kháng cáo phán quyết. Bộ trưởng Di trú khi đó là Marc Miller nói quy định này đã gây ra những hậu quả không thể chấp nhận cho các gia đình Canada có con sinh ở nước ngoài.
Việc soạn luật thay thế được giao cho Quốc hội. Tháng 5 năm 2024, chính phủ đưa ra Dự luật C-71 nhằm khôi phục quốc tịch cho những người bị loại vì giới hạn này. Trong lúc dự luật tiến triển chậm, IRCC (Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada) mở thêm các lối đi khác cho diện quốc tịch theo dòng dõi: tháng 6 năm 2024 có kênh xử lý khẩn cấp cho một nhóm hẹp người nộp đơn, và tháng 3 năm 2025 công bố các biện pháp tạm thời rộng hơn, xét cấp quốc tịch theo từng trường hợp.
Hạn chót của tòa liên tục bị lùi. Ottawa xin thêm thời gian vào tháng 6 năm 2024, rồi lại xin tiếp vào tháng 8. Đến tháng 1 năm 2025, chính trị chen vào: Justin Trudeau tuyên bố từ chức lãnh đạo Đảng Tự do và Quốc hội bị tạm ngừng họp. Vài ngày sau, chính phủ xác nhận sẽ không kịp hạn chót của tòa, khi đó là tháng 3.
Ngày 5 tháng 6 năm 2025, chính phủ đề xuất Luật C-3 để thay thế. Nội dung phần lớn giống dự luật cũ, chỉ thêm yêu cầu gắn bó đáng kể 1.095 ngày áp dụng cho các thế hệ sinh ở nước ngoài từ nay về sau. Quốc hội thông qua luật vào ngày 19 tháng 11 năm 2025, chỉ một ngày trước hạn chót cuối cùng của tòa, và luật có hiệu lực từ ngày 15 tháng 12 năm 2025.
Quá trình thông qua không hề nhanh. Dự luật phải qua lần đọc thứ nhất, thứ hai, giai đoạn thẩm tra tại ủy ban, giai đoạn báo cáo và lần đọc thứ ba ở Hạ viện, sau đó lặp lại các bước tương tự ở Thượng viện trước khi trình lên Toàn quyền.
Theo một luật sư di trú, đây cũng là lý do tác động của Luật C-3 không dễ bị “đảo ngược”. Muốn bãi bỏ, một Quốc hội trong tương lai sẽ phải đưa ra dự luật mới và đưa nó qua cả hai viện theo đúng quy trình trên, điều không thể diễn ra nhanh hay âm thầm. Ngay cả khi có luật mới, nó cũng không hủy bỏ quốc tịch mà người dân đã có.
Với những ai có cha mẹ, ông bà hay tổ tiên là người Canada, điều cần lưu ý là phân biệt rõ hai mốc: các trường hợp được khôi phục quốc tịch nhờ việc bãi bỏ giới hạn thế hệ thứ nhất, và trẻ sinh ở nước ngoài từ ngày 15 tháng 12 năm 2025 trở đi phải đáp ứng yêu cầu cha hoặc mẹ từng ở Canada ít nhất 1.095 ngày trước khi con chào đời. Người thuộc diện được công nhận nên chuẩn bị giấy tờ chứng minh dòng dõi để xin giấy chứng nhận quốc tịch Canada.
