Không cần có ông bà sinh ra ở Canada, nhiều gia đình vẫn có thể xin quốc tịch Canada theo huyết thống nhờ một người tổ tiên từng nhập cư vào Canada. Điều kiện là người đó phải trở thành công dân Canada trước khi rời đi và trước khi người kế tiếp trong dòng họ ra đời.
Tình huống khá phổ biến ở các gia đình Mỹ: một cụ tổ từ Scotland hay Ireland sang Canada, sống ở đó hàng chục năm rồi chuyển xuống Mỹ lập nghiệp. Từ đó trở đi, mọi thế hệ đều sinh ở Mỹ, nhiều người chưa từng đặt chân đến Canada. Dù vậy, trong nhiều trường hợp, con cháu vẫn có thể được công nhận là công dân Canada theo huyết thống.
Có tổ tiên sinh tại Canada vẫn là con đường chắc chắn hơn, nhưng không phải con đường duy nhất. Mọi hồ sơ quốc tịch theo huyết thống đều truy về một người, thường gọi là “tổ tiên gốc” hay “thế hệ số 0”. Đây là người mà tư cách công dân Canada được truyền xuống cho các thế hệ sau, có thể là ông bà, cụ, hoặc xa hơn nữa.
Kể từ khi Canada thông qua Dự luật C-3 sửa đổi Luật Quốc tịch vào năm 2025, người sinh ở ngoài Canada trước ngày 15 tháng 12 năm 2025 có thể xin quốc tịch qua một tổ tiên người Canada, bất kể người đó cách mình bao nhiêu thế hệ.
Mốc năm 1947 quyết định cách xét hồ sơ
Theo chính phủ Canada, trước ngày 1 tháng 1 năm 1947, người sống ở Canada nhìn chung mang tư cách thần dân Anh (British subject), chưa có khái niệm “công dân Canada”. Chẳng hạn, một người đến Canada năm 1912 và nhập tịch năm 1920 thì trở thành thần dân Anh chứ không phải công dân Canada.
Tuy vậy, nếu tổ tiên của bạn đến Canada và nhập tịch thành thần dân Anh tại đây trước năm 1947, người đó được xem là công dân Canada. Điều này đúng cả khi họ đã rời Canada trước năm 1947, miễn là chứng minh được việc nhập tịch diễn ra ở Canada. Khó khăn là những giấy tờ này thường không dễ tìm.
Trường hợp tương tự áp dụng nếu tổ tiên là thần dân Anh có “domicile” (nơi cư trú hợp pháp lâu dài) tại Canada vào ngày 1 tháng 1 năm 1947. Domicile là một tư cách pháp lý chứ không chỉ là địa chỉ, thường có nghĩa là đã cư trú 5 năm với tư cách di dân được nhập cảnh hợp lệ (landed immigrant). Với một số gia đình Mỹ, con đường ngắn nhất để truy về Canada lại đi qua chính những người tổ tiên gốc Ireland hay Scotland này.
Nếu tổ tiên nhập cư sau năm 1947, mọi việc đơn giản hơn. Người được nhập tịch hoặc cấp quốc tịch Canada sau mốc này nhiều khả năng có giấy chứng nhận hợp lệ. Ngoài giấy tờ, cần đối chiếu ngày sinh của thế hệ tiếp theo. Ví dụ, ông nhập tịch năm 1974 và con gái sinh năm 1980 thì người con được hưởng quốc tịch. Nhưng nếu con gái sinh năm 1972, quốc tịch không được truyền sang vì lúc đó ông chưa là công dân Canada.
Riêng Newfoundland và Labrador có mốc khác. Tỉnh này gia nhập Canada ngày 31 tháng 3 năm 1949, nên các dòng họ truy về đây được xét theo năm 1949 thay vì 1947.
Cần lưu ý rằng không con đường nào bảo đảm quốc tịch được truyền liên tục đến tận bạn. Chuỗi có thể bị đứt vì nhiều lý do, chẳng hạn một người trong dòng họ từ bỏ quốc tịch hoặc mất tư cách thần dân Anh.
Giấy tờ cần chuẩn bị
Với mỗi mắt xích trong chuỗi, IRCC yêu cầu hai thứ: bằng chứng quan hệ huyết thống và bằng chứng về tư cách công dân Canada của người đó. Yêu cầu này áp dụng cho cha mẹ, ông bà và bất kỳ tổ tiên nào mà hồ sơ dựa vào. Mỗi giấy tờ phải do cơ quan lập hoặc lưu giữ hồ sơ gốc cấp.
Nếu tổ tiên gốc không sinh ở Canada, có thể nộp một hoặc nhiều giấy tờ sau:
- Giấy chứng nhận quốc tịch hoặc nhập tịch Canada
- Giấy chứng nhận giữ quốc tịch Canada (Certificate of Retention of Canadian Citizenship)
- Giấy chứng nhận nhập tịch Anh được cấp tại Canada, hoặc tại Newfoundland và Labrador
- Bằng chứng tư cách thần dân Anh trước ngày 1 tháng 1 năm 1947, hoặc trước ngày 1 tháng 4 năm 1949 đối với Newfoundland và Labrador
- Bằng chứng tư cách landed immigrant tại Canada trước các mốc ngày nói trên
Khi không có giấy khai sinh do tỉnh hoặc vùng lãnh thổ cấp, hồ sơ điều tra dân số hoặc danh sách hành khách trên tàu có thể được chấp nhận. Khi đó, người nộp cần kèm bằng chứng đã tìm cách xin giấy khai sinh và thư giải thích lý do không xin được.
Nếu chưa chắc tổ tiên của mình có đủ điều kiện, hãy bắt đầu bằng việc vẽ lại hành trình của người đó, ghi rõ ngày tháng của từng cột mốc. Tìm giấy tờ chứng minh thời gian và tư cách của họ tại Canada, rồi đối chiếu xem tư cách công dân có trước hay sau khi thế hệ tiếp theo ra đời. Ba câu hỏi then chốt: ai đã đến Canada, đến năm nào, và có dấu hiệu nào cho thấy họ trở thành người Canada trước khi đứa con kế tiếp chào đời hay không.
