Hai người Mỹ có chung một cụ sinh ra ở Canada vẫn có thể phải chuẩn bị hai bộ hồ sơ xin xác nhận quốc tịch rất khác nhau. Điểm khác biệt thường nằm ở chỗ chuỗi huyết thống của mỗi người đi qua phụ nữ hay nam giới là chính.
Chuỗi đi qua phụ nữ thường cần nhiều giấy tờ hơn. Lý do đầu tiên là phụ nữ thường đổi họ khi lấy chồng, và mỗi lần đổi họ cần một văn bản nối tên cũ với tên mới. Lý do thứ hai là các luật quốc tịch cũ của Canada từng đối xử với phụ nữ khác với nam giới. Bill C-3 cùng các lần sửa luật trước đó đã xóa bỏ những quy định này, nhưng dấu vết giấy tờ chúng để lại vẫn còn, và hồ sơ của bạn phải chứng minh được từng mắt xích.
Chuỗi huyết thống và chuyện đổi họ
Chuỗi huyết thống là các mối quan hệ cha mẹ – con cái nối từ tổ tiên người Canada xuống đến bạn. Chuỗi này có thể đi qua bên nội hoặc bên ngoại. Với người sinh trước ngày 15 tháng 12 năm 2025, quốc tịch Canada có thể truyền qua bất kỳ số thế hệ nào.
Ví dụ, nếu tổ tiên người Canada của bạn là mẹ của bà nội (cụ bà bên nội), chuỗi đi qua hai người phụ nữ trước khi đến cha bạn. Đó là chuỗi thiên về dòng nữ, dù nằm ở bên nội. Ngược lại, nếu tổ tiên là cha của ông ngoại, bạn có chuỗi thiên về dòng nam ở bên ngoại. Phần lớn các chuỗi pha trộn cả hai, và mỗi người phụ nữ trong chuỗi thường kéo theo một lần đổi họ cùng các quy định lịch sử cần kiểm tra.
Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada (IRCC) yêu cầu giấy tờ xác minh được cho mọi thế hệ trong hồ sơ xin xác nhận quốc tịch, và mỗi giấy tờ phải nối người này với người kế tiếp. Khi một phụ nữ kết hôn, chuỗi này bị đứt trên giấy: giấy khai sinh của bà ghi một họ, giấy khai sinh của con bà ghi họ khác. Với đa số gia đình, cách nối lại là nộp giấy chứng nhận kết hôn của từng người phụ nữ đã đổi họ.
Từ tháng 8 năm 2026, IRCC đã bỏ các câu hỏi về hôn nhân của ông bà khỏi mẫu đơn. Tuy vậy, cán bộ vẫn có thể yêu cầu các giấy tờ này để đáp ứng điều kiện mỗi thế hệ phải được liên kết với thế hệ tiếp theo.
Nam giới cũng có trường hợp đổi họ, chẳng hạn các gia đình gốc Pháp ở Canada từng Anh hóa họ của mình. Những thay đổi này cần bằng chứng tương tự.
Quebec có điểm riêng: từ năm 1981, vợ chồng ở Quebec giữ họ khai sinh về mặt pháp lý, và theo cơ quan lưu trữ Quebec, giấy chứng tử cũng thường ghi họ thời con gái. Vì vậy một phụ nữ có thể mang họ thời con gái trong giấy tờ Quebec nhưng mang họ chồng trong giấy tờ Mỹ, và giấy kết hôn là thứ nối hai cái tên. Lưu ý thêm, IRCC không chấp nhận giấy khai sinh và giấy kết hôn Quebec cấp trước năm 1994, nên bản cũ cần được thay bằng bản mới.
Hai trường hợp minh họa dưới đây cho thấy sự khác biệt:
- Laura, dược sĩ bệnh viện ở Columbus, Ohio, xin quốc tịch qua mẹ của bà nội. Cụ bà sinh năm 1899 với họ Thibodeau ở vùng Bas-Saint-Laurent, Quebec, và năm 1921 kết hôn với Albert Dupré, một người Mỹ, tại Woonsocket, Rhode Island. Con gái cụ sau này lấy chồng và cũng đổi họ. Laura cần hai giấy kết hôn để nối cụ bà với cha mình. Cuộc hôn nhân năm 1921 còn đặt ra câu hỏi pháp lý: phụ nữ lấy chồng không phải thần dân Anh trước năm 1947 bị mất tư cách, nên Laura có thể phải chứng minh Albert mang quốc tịch Mỹ.
- Dennis, nhân viên giám định bảo hiểm đã nghỉ hưu ở Tucson, Arizona, xin quốc tịch qua cha của ông ngoại là Angus MacLeod, người rời Pictou County, Nova Scotia sang Massachusetts trước Thế chiến thứ nhất. Họ MacLeod giữ nguyên qua hai thế hệ giấy khai sinh cho đến khi mẹ Dennis lấy chồng. Dennis cần giấy kết hôn của mẹ, cộng với giấy kết hôn của cụ ông cụ bà để chứng minh quan hệ cha con theo luật cũ.
Cả hai đều có thể là công dân Canada, nhưng hồ sơ của Laura có nhiều mắt xích cần nối hơn và thêm một câu hỏi pháp lý. Bảng dưới đây so sánh những điểm khác nhau chính giữa hai loại chuỗi huyết thống.
| Tiêu chí | Chuỗi thiên về dòng nữ | Chuỗi thiên về dòng nam |
|---|---|---|
| Họ trên giấy tờ | Thay đổi ở hầu hết các cuộc hôn nhân | Giữ nguyên cho đến khi có phụ nữ trong chuỗi hoặc đổi họ vì lý do khác (như Anh hóa họ) |
| Giấy tờ nối chính | Giấy kết hôn của từng người phụ nữ | Giấy kết hôn của cha mẹ, để chứng minh quan hệ cha con |
| Rủi ro trước năm 1947 | Mất tư cách do lấy chồng không phải thần dân Anh | Con sinh ngoài hôn nhân, hoặc người cha nhập quốc tịch nước ngoài |
| Bằng chứng trước năm 1947 theo hướng dẫn của IRCC | Giấy kết hôn của bà và bằng chứng quốc tịch nước ngoài của chồng | Tư cách thần dân Anh của ông và giấy kết hôn của cha mẹ |
| Quy định trước năm 1977 (nay đã bỏ) | Chỉ được tính nếu cha mẹ không kết hôn | Chỉ được tính nếu cha mẹ đã kết hôn |
Luật cũ và những gì Bill C-3 đã sửa
Trước ngày 1 tháng 1 năm 1947, Canada chưa có công dân theo nghĩa pháp lý chính thức. Người sinh ra hoặc nhập tịch tại Canada là thần dân Anh, tư cách chung trong toàn Đế quốc Anh. Một người đàn ông Canada có thể truyền tư cách này cho con sinh ở nước ngoài nếu ông kết hôn với mẹ đứa trẻ, còn phụ nữ thì không bao giờ truyền được.
Luật quốc tịch đầu tiên của Canada giữ lại một phiên bản của quy định đó. Cho đến ngày 14 tháng 2 năm 1977, con sinh ở nước ngoài của cha mẹ đã kết hôn trở thành công dân Canada thông qua người cha; người mẹ chỉ được tính nếu cha mẹ không kết hôn. Năm 1997, Tòa án Tối cao Canada phán quyết trong vụ Benner v. Canada rằng sự đối xử bất bình đẳng này vi phạm Hiến chương. Với các trường hợp sinh trước thời điểm đó, Luật Quốc tịch hiện chỉ dùng cụm “cha hoặc mẹ”, không phân biệt mẹ, cha hay tình trạng hôn nhân.
Trước năm 1947, phụ nữ lấy chồng ngoài Đế quốc Anh sẽ mất tư cách thần dân Anh, và cũng có thể mất nếu chồng nhập quốc tịch nước khác trong thời gian hôn nhân. Lần sửa luật năm 2015 đã khắc phục điều này: theo IRCC, những phụ nữ trong trường hợp đó có thể đã tự động trở thành công dân Canada vào ngày 11 tháng 6 năm 2015, và con của họ sinh ở nước ngoài trước năm 1947 cũng có thể đủ điều kiện. Để chứng minh tư cách của bà, hướng dẫn nội bộ của IRCC liệt kê giấy khai sinh, giấy kết hôn và bằng chứng quốc tịch nước ngoài của chồng. Mục cuối cùng đồng nghĩa với việc phải đi tìm giấy tờ của một người đàn ông chưa từng có tư cách Canada, trong khi hướng dẫn không đặt câu hỏi tương tự với nam giới.
Chuỗi dòng nam cũng có cái bẫy riêng. Với người sinh ở nước ngoài trước năm 1947, IRCC yêu cầu bằng chứng tư cách thần dân Anh của người cha và giấy kết hôn của cha mẹ, vì cha người Canada không thể truyền tư cách cho con sinh ngoài hôn nhân tại một nước ngoài Khối Thịnh vượng chung. Từ năm 1947 đến 1977, trẻ em còn mất quốc tịch khi “người cha mẹ chịu trách nhiệm” nhập quốc tịch nước khác; với con của cha mẹ đã kết hôn, đó là người cha. Các lần sửa luật sau đã khôi phục quốc tịch cho phần lớn những người này, nhưng IRCC vẫn kiểm tra các lần mất quốc tịch trong quá khứ.
Bill C-3 có hiệu lực từ ngày 15 tháng 12 năm 2025. Kết hợp với các lần sửa luật trước, kết quả là:
- Luật đối xử với cha và mẹ như nhau cho các trường hợp sinh trước năm 1977.
- Phần lớn người từng mất quốc tịch đã trở lại là công dân, kể cả những người mất quốc tịch khi cha hoặc mẹ nhập quốc tịch nước khác như Mỹ.
- Giới hạn thế hệ thứ nhất không còn loại trừ người sinh ở nước ngoài trước ngày 15 tháng 12 năm 2025.
Tuy nhiên, chuỗi huyết thống vẫn có thể bị đứt nếu:
- Một người trong chuỗi đã chính thức từ bỏ quốc tịch Canada.
- Canada đã thu hồi quốc tịch của một người vì gian lận hoặc khai sai.
- Một tổ tiên đã làm tuyên bố từ bỏ tư cách thần dân Anh trước năm 1947.
- Một tổ tiên là con nuôi. Con nuôi không nhận quốc tịch theo huyết thống, nên mắt xích này phụ thuộc vào một diện cấp quốc tịch riêng.
Luật không còn chặn chuỗi dòng nữ, nhưng ngày kết hôn và quốc tịch của chồng mỗi người phụ nữ vẫn quyết định điều khoản nào của Luật được áp dụng, và hồ sơ phải thể hiện được cả hai.
Khi chuẩn bị hồ sơ, cách đơn giản nhất là vẽ chuỗi từ tổ tiên người Canada xuống đến bạn, ghi lại mọi họ mà từng người đã dùng, rồi gắn mỗi mắt xích với một giấy tờ:
- Giấy khai sinh có ghi tên cha mẹ cho mọi thế hệ.
- Giấy tờ chứng minh đổi họ, thường là giấy kết hôn, cho mỗi lần đổi họ.
- Bằng chứng tổ tiên sinh ra hoặc nhập tịch tại Canada.
- Với cuộc hôn nhân trước năm 1947 với người không phải thần dân Anh: bằng chứng quốc tịch của người chồng.
Nếu thiếu một giấy tờ, IRCC yêu cầu văn bản giải thích kèm bằng chứng cho thấy bạn đã cố gắng xin giấy tờ đó. Anh chị em ruột hoặc anh chị em họ cùng chuỗi có thể cùng nhau tìm giấy tờ của tổ tiên, nhưng mỗi hồ sơ vẫn phải độc lập với bộ giấy tờ đầy đủ của riêng mình.
Điều cần lưu ý: nếu chuỗi huyết thống của bạn đi qua nhiều phụ nữ, hãy chuẩn bị sớm giấy kết hôn của từng người, thay giấy tờ Quebec cấp trước năm 1994 và kiểm tra kỹ các cuộc hôn nhân trước năm 1947. Hồ sơ có hôn nhân trước năm 1947 hoặc thiếu giấy tờ sẽ phức tạp hơn, và đây là lúc nhiều gia đình tìm đến luật sư.
