Tại thành phố Manchester, bang New Hampshire (Mỹ), tổng cộng 11,5% cư dân khai có tổ tiên người Canada hoặc người Canada gốc Pháp, theo số liệu điều tra dân số giai đoạn 2020–2024. Theo CIC News, phần lớn trong số họ thực ra đã là công dân Canada mà không hề hay biết. Lý do: sau thay đổi gần đây trong luật quốc tịch Canada, chỉ cần một tổ tiên người Canada trong dòng trực hệ là cả một nhánh gia đình có thể được công nhận quốc tịch.
Con số thực tế nhiều khả năng còn cao hơn. Người dân tự khai nguồn gốc với cơ quan điều tra dân số, và khảo sát chỉ ghi nhận tối đa hai câu trả lời đầu tiên. Gần 1/5 cư dân Manchester đưa ra câu trả lời không thể phân loại hoặc không trả lời.
Bảng dưới đây lấy từ Khảo sát Cộng đồng Mỹ (ACS) của Cục Điều tra Dân số Mỹ, ước tính 5 năm giai đoạn 2020–2024 cho thành phố Manchester:
| Nguồn gốc khai báo | Tỷ lệ cư dân | Biên độ sai số |
|---|---|---|
| Canada gốc Pháp | 10,1% | ±1,1 điểm |
| Pháp | 10,0% | ±1,0 điểm |
| Canada | 1,4% | ±0,5 điểm |
| Không phân loại được hoặc không trả lời | 19,1% | ±1,5 điểm |
Nhóm người Pháp và người Canada gốc Pháp không được cộng gộp, vì mỗi người có thể khai hai nguồn gốc và xuất hiện ở cả hai nhóm. Bài gốc cũng không ước tính bao nhiêu cư dân đủ điều kiện nhận quốc tịch: điều tra dân số chỉ đo nguồn gốc người dân tự khai, còn quyền công dân phụ thuộc vào giấy tờ chứng minh dòng dõi liên tục. Nhiều người có gốc Canada có thể đã khai nguồn gốc khác, bỏ trống, hoặc chưa từng biết mình có tổ tiên người Canada. Vì vậy, tỷ lệ trên chỉ nên xem là mức tối thiểu.
Gốc rễ của cộng đồng này bắt đầu từ thập niên 1870, khi công ty Amoskeag Manufacturing tuyển lao động người Canada gốc Pháp với số lượng lớn. Nhiều gia đình rời các trang trại ở Quebec, một số đến từ New Brunswick, sang làm việc tại 30 nhà máy của Amoskeag bên sông Merrimack. Thời hoàng kim, đây là nhà máy dệt bông lớn nhất thế giới. Người nhập cư tụ về khu West Side, gọi nơi này là le Petit Canada. Năm 1908, giáo dân nhà thờ Ste-Marie lập nên hợp tác xã tín dụng đầu tiên của Mỹ, chính là ngân hàng St. Mary’s Bank vẫn còn trên phố McGregor ngày nay.
Sau khi Amoskeag đóng cửa năm 1935, cộng đồng thưa dần. Con cháu lớn lên nói tiếng Anh, nhiều gia đình đổi họ sang kiểu Anh. Nhưng dấu vết Canada vẫn còn nằm trong giấy tờ.
Luật mới mở rộng quốc tịch theo huyết thống
Trước ngày 15 tháng 12 năm 2025, Canada chỉ cho phép truyền quốc tịch theo huyết thống đến thế hệ đầu tiên sinh ra ở nước ngoài. Dự luật Bill C-3 đã xóa bỏ giới hạn này cho những người sinh trước mốc đó. Nếu chứng minh được một dòng dõi không đứt quãng nối với tổ tiên người Canada, bạn có thể đã là công dân. Việc cần làm là nộp hồ sơ xin giấy chứng nhận quốc tịch (citizenship certificate), loại giấy tờ xác nhận tư cách công dân này.
Một điểm đáng chú ý: thời đó nhiều người chỉ trích người Canada gốc Pháp không chịu nhập quốc tịch Mỹ. Nhưng dù tổ tiên của bạn đã nhập quốc tịch Mỹ, luật Canada có thể không coi đó là điểm đứt trong chuỗi. Một người sinh ra ở Canada trước năm 1947 và sau đó trở thành công dân Mỹ vẫn có thể được tính là tổ tiên người Canada trong hồ sơ của bạn.
Quốc tịch theo huyết thống chỉ truyền qua dòng trực hệ, tức chuỗi cha mẹ – con cái liên tục nối bạn với tổ tiên người Canada. Chuỗi này có thể đi qua cha mẹ, ông bà, cụ hoặc xa hơn; với người sinh trước ngày 15 tháng 12 năm 2025, không giới hạn số thế hệ. Mỗi thế hệ đều cần giấy tờ chứng minh mối liên hệ. Ông chú, bà dì hay anh chị em họ sinh ở Canada không thể làm căn cứ, dù giấy tờ của họ có thể giúp bạn lần ra tổ tiên người Canada trong chính dòng của mình.
Tìm hồ sơ ở Manchester từ đâu
Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada (IRCC), cơ quan xét duyệt các hồ sơ này, đặt tiêu chuẩn rõ ràng: giấy tờ phải đến từ cơ quan gốc đã lập hoặc đang lưu giữ hồ sơ, chẳng hạn văn phòng hộ tịch. Không thể chỉ dựa vào tài liệu của bên thứ ba. Nếu không lấy được giấy tờ chính thức, bạn phải giải thích lý do và chứng minh mình đã cố gắng tìm.
Theo tiêu chuẩn đó, kho lưu trữ ở Manchester chia làm hai nhóm: một nhóm giúp vẽ lại cây gia phả, nhóm còn lại giúp chứng minh hồ sơ. Ví dụ, một gia đình chỉ biết bà mình tên Rita Forrest; sổ đăng ký học sinh hoặc thẻ công nhân nhà máy có thể cho thấy họ của bà từng được viết là La Forêt, từ đó chỉ ra nơi cần tìm giấy tờ chính thức.
Nơi giúp lần lại gia phả:
- Trung tâm Nghiên cứu Manchester Historic Association, số 129 Amherst Street: lưu thẻ nhân viên Amoskeag từ năm 1911 trở đi (ghi tuổi, địa chỉ, công việc), 575 tập sổ đăng ký học sinh của thành phố và hồ sơ tử vong của nhà tang lễ có ghi tên cha mẹ. Mở cửa thứ Tư từ 10 giờ sáng đến 3 giờ chiều và thứ Bảy từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều.
- American-Canadian Genealogical Society (ACGS), số 1 Sundial Avenue, phòng 317: hoạt động tại Manchester từ năm 1973, tình nguyện viên giúp tìm sổ giáo xứ ở Quebec và dịch tài liệu tiếng Pháp. Phí 20 USD/ngày, hội viên 45 USD/năm, dịch vụ nghiên cứu tính theo giờ. Hội cho biết đang nhận rất nhiều yêu cầu liên quan đến quốc tịch.
- Phòng New Hampshire tại Thư viện Thành phố Manchester: nhân viên hỗ trợ yêu cầu nghiên cứu, miễn phí giờ đầu tiên.
- Bộ sưu tập Franco-American của Saint Anselm College: lưu hồ sơ của một hội bảo hiểm cho các gia đình Canada gốc Pháp ở Manchester. Cần đặt lịch hẹn trước.
Nơi cấp giấy tờ để chứng minh:
- Văn phòng Thư ký Thành phố Manchester, One City Hall Plaza: công khai hồ sơ khai sinh trước năm 1910, khai tử và kết hôn trước năm 1960. Mỗi lần tra cứu 15 USD, hồ sơ bắt đầu từ năm 1835. Thân nhân trực tiếp có thể xin hồ sơ gần đây hơn. Gọi số 603-624-6455 trước khi đến.
- Cơ quan Hộ tịch bang New Hampshire, số 9 Ratification Way, Concord: có Trung tâm Nghiên cứu Gia phả. Khai sinh trên 100 năm, khai tử và kết hôn trên 50 năm được công khai.
- Giáo xứ của gia đình: mỗi giáo xứ Công giáo tự lưu sổ rửa tội và hôn phối; giáo xứ đã đóng cửa chuyển hồ sơ sang giáo xứ được sáp nhập.
Với hầu hết các gia đình ở Manchester, nhánh Canada trong chuỗi dòng dõi sẽ dẫn về Quebec hoặc New Brunswick, nên bước tiếp theo thường là tìm hồ sơ tại hai tỉnh này.
Người quan tâm nên chuẩn bị sớm và kiên nhẫn: tính đến tháng 10, số liệu của IRCC cho thấy khoảng 130.700 hồ sơ xin giấy chứng nhận quốc tịch đang chờ xét, và người nộp mới phải chờ ước tính 34 tháng. Bù lại, công sức tìm hồ sơ của một người có thể dùng cho cả đại gia đình: nếu bạn đủ điều kiện nhờ một bà cụ, anh chị em ruột và anh chị em họ cũng có thể đủ điều kiện qua chính bà.
